Qaf İslami Yapay Zekâ İncelemesi: Kaynak Tarama ve Türkçe Desteği

İlahiyat okuyan, hutbe hazırlayan ya da sadece merak ettiği bir meseleyi kaynağından öğrenmek isteyen herkesin bildiği bir yorgunluk vardır. Bir hadisin derecesini bulmak için şerhler arasında kaybolursunuz. Bir fıkıh meselesinde dört mezhebin görüşünü yan yana koymak için dört ayrı kitap açarsınız. Genel amaçlı yapay zekâlara sorduğunuzda ise çoğu zaman akıcı ama künyesi belirsiz, bazen de tamamen uydurma kaynaklarla dolu bir cevap alırsınız.

Qaf tam bu noktaya talip olan yeni bir araç. Bu yazıda Qaf'ı tanıtırken onu kendimiz denedik: Türkçe, Arapça ve İngilizce sorular sorduk, gösterdiği kaynakları açıp okuduk, kitap kataloğunda Türkçe eserleri aradık. Aşağıda gördüklerimizi olduğu gibi aktarıyoruz.

Qaf nedir?

Qaf, İslam hakkındaki sorulara kitaplardan alıntıyla cevap veren bir yapay zekâ asistanı. qaf.ai adresinden tarayıcıda, ayrıca iOS ve Android uygulamalarıyla kullanılabiliyor. Uygulamanın ilk sürümü Mayıs 2026'da yayımlandı. Ağustos 2026'da çıkan bir habere göre kullanıcı sayısı 25.000'i geçmişti.

Arkasındaki ekip bu alanda tanıdık isimlerden oluşuyor. Sitedeki tanıtıma göre kurucu Abdellatif Abdelfattah, Tarteel AI'ın kurucu ortaklarından ve Quran.com'un eski mühendislik sorumlusu. Ekipte İslami araştırma aracı Usul AI'ı geliştiren Ahmed Riad ile Mekke'de yaşayan araştırmacı ve yazar Osama Al-Hakami de bulunuyor.

Cevaplarını nereden alıyor?

Qaf'ın en önemli özelliği, cevaplarını kendi "hafızasından" değil belirli bir kütüphaneden üretmesi. Sitesindeki Kaynaklar sayfasına göre bu kütüphane Şamile (el-Mektebetü'ş-Şâmile) külliyatı. Veriyi Turath.io'nun geliştiricileri sağlıyor. Katalogda Buhârî, Müslim ve diğer sünen kitapları, Taberî ve İbn Kesîr tefsirleri, Fethu'l-Bârî, İmam Şâfiî'nin el-Ümm'ü gibi temel eserler var. Bunların yanında çağdaş Arapça kitaplar, dergiler ve fetva derlemeleri de bulunuyor.

Ekip bu konuda dürüst bir not da düşmüş: Şamile ne kadar yaygın olsa da mevcut İslami kitapların yalnızca yüzde 5 kadarını kapsadığını tahmin ediyorlar ve zamanla yeni içerik eklemeyi planlıyorlar.

Diğer yapay zekâlardan farkı ne?

Denediğimizde en çok dikkatimizi çeken üç şey oldu:

Her iddianın yanında kaynak etiketi: Cevaptaki hemen her cümlenin sonunda kitabın adı yazan küçük bir etiket var. Örneğin "al-Fiqh al-Islami wa Adil... +2" etiketi, bilginin Vehbe ez-Zuhaylî'nin el-Fıkhu'l-İslâmî ve Edilletuhû'sundan ve iki kaynaktan daha geldiğini gösteriyor.
Asıl metni açıp okuyabilme: Etikete tıkladığınızda, cevabın dayandığı Arapça pasaj olduğu gibi açılıyor. "Okumaya devam et" bağlantısıyla kitabın içinde ilerleyebiliyorsunuz. Yani Qaf'ın söylediğini kitapla kendiniz karşılaştırabiliyorsunuz.
Tek hüküm yerine görüşler: Fıkhî bir soruda mezheplerin görüşlerini ayrı ayrı veriyor. Kurucusu bir röportajda Qaf'ın bir "fetva botu" olmasını istemediklerini, kullanıcıyı kaynaklara ve âlimlere yönlendiren bir araç olarak tasarladıklarını söylüyor.

Genel amaçlı sohbet botları da artık kaynak gösterebiliyor. Ancak bunlar çoğunlukla internet sayfalarına atıf yapıyor ya da bir kitabın adını verip sayfasını uyduruyor. Qaf'ta ise atıf, kütüphanedeki gerçek bir pasaja bağlı. Şamile'nin kendi arama motoruyla kıyaslandığında da fark büyük. Orada Arapça ve doğru kelimeyle arama yapmanız gerekir. Qaf'a ise meseleyi Türkçe de, kendi cümlelerinizle sorabiliyorsunuz. Arapça terimi bilmeseniz bile ilgili pasajları buluyor.

Denedik: Türkçe bir fıkıh sorusu

İlk sorumuz Türkçeydi: "Namazda kunut duası okumak hakkında mezhepler ne diyor? Kaynaklarıyla açıklar mısın?" Qaf, aramayı arka planda kendi diline çevirdi (ekranda "Shafii qunut ruling" gibi arama ifadeleri göründü) ve 18 kaynak taradıktan sonra tamamen Türkçe bir cevap yazdı.

Cevap dört mezhebi ayrı başlıklar altında, kunutun hükmünü, hangi namazda ve rükûdan önce mi sonra mı okunduğunu ve okunan duayı anlatıyordu. Sonunda da bir karşılaştırma tablosu vardı. Terimler yerli yerindeydi: vâcip, eb'âz sünnetleri, kunût-ı nâzile, iftitah tekbiri.

Asıl merak ettiğimiz, söylediklerinin kaynakta gerçekten yazıp yazmadığıydı. Hanefî bölümündeki etikete tıkladık. Zuhaylî'nin metninde, kunutun Ebû Hanîfe'ye göre vâcip, iki talebesine göre sünnet olduğu ve vitrin üçüncü rekâtında rükûdan önce okunduğu aynen yazıyordu. Qaf'ın Türkçe özeti, Arapça asılla örtüşüyordu. Şâfiî görüşünün delili olarak verilen Enes b. Mâlik rivayeti de Arapça aslıyla birlikte, Nevevî'nin el-Ezkâr'ına atıfla verilmişti.

Denedik: Arapça bir hadis sorusu

İkinci sorumuzu Arapça sorduk: Halk arasında meşhur olan "Çin'de de olsa ilmi arayın" hadisinin derecesi nedir, kim rivayet etmiştir, muhaddisler ne demiştir?

Qaf, cevabını Arapça verdi ve hadis ilmindeki bilinen hükümle uyumluydu. Sözün "Çin'de de olsa" kısmının bâtıl ve mevzû olduğunu, "İlim talep etmek her Müslümana farzdır" kısmının ise ayrıca rivayet edildiğini ve bazı âlimlerce şahitleriyle hasen sayıldığını ayırdı. Hadisi kaynaklarına alan müellifleri sıraladı: İbn Adî, Ukaylî, Beyhakî, İbn Abdilber, Hatîb el-Bağdâdî. Zayıflığın sebebini de isim vererek açıkladı: Senet, Buhârî'nin "münkerü'l-hadis" dediği Ebû Âtike Tarîf b. Selmân üzerinden geliyor.

Bu, bir hadisin sıhhatini hızlıca kontrol etmek isteyen bir imam, vaiz ya da öğrenci için gerçekten işe yarar bir özet. Üstelik her bilginin yanında hangi kitaba dayandığı yazıyor.

Denedik: İngilizce bir literatür taraması

Üçüncü soruda Qaf'ı bir literatür tarama aracı olarak denedik. İngilizce olarak ilim talebinin âdâbını anlatan klasik eserleri, müelliflerini ve bu kitaplarda okumaya nereden başlanması gerektiğini sorduk.

Cevapta beş eser vardı: İbn Cemâa'nın Tezkiretü's-sâmi' ve'l-mütekellim'i, Zernûcî'nin Ta'lîmü'l-müteallim'i, İbn Abdilber'in Câmiu beyâni'l-ilm'i, Hatîb el-Bağdâdî'nin el-Câmi' li-ahlâki'r-râvî'si ve Âcurrî'nin Ahlâku'l-ulemâ'sı. Her biri için kısa bir tanıtım ve "önce şu bölümü oku" şeklinde somut bir öneri verdi. Örneğin Tezkire'de talebe âdâbına ayrılmış üçüncü bölümü işaret etti. Bir ödeve ya da makaleye başlarken bu tür bir yol haritası epey zaman kazandırıyor.

Türkçe desteği: Nerede güçlü, nerede zayıf?

Bu sorunun cevabı iki parçalı ve aradaki farkı iyi anlamak gerekiyor.

Türkçe soru sormak ve Türkçe cevap almak konusunda Qaf beklediğimizden iyiydi. App Store sayfasında Türkçe, desteklenen 14 dil arasında yer alıyor. Denediğimiz Türkçe sorudaki cevap akıcıydı, fıkıh terminolojisi doğru kullanılmıştı ve Arapça kaynakla örtüşüyordu.

Türkçe kaynaklar konusunda ise durum farklı. Qaf'ın kütüphanesi Arapça Şamile külliyatından oluşuyor. Katalogda Elmalılı Hamdi Yazır'ı, Hak Dini Kur'an Dili'ni ya da başka Türkçe bir eseri aradık, bulamadık. Bulabildiğimiz tek Türkiye bağlantılı eser, Cumhuriyet dönemi Türkiye'sinde hadis alanında yazılmış eserlerin Arapça bir bibliyografyasıydı. Bu da şu anlama geliyor:

Türkçe sorarsınız, Arapça kaynaktan cevap alırsınız. Cevap Türkçe olsa da dayandığı metinler Arapça. Kaynağı kontrol etmek için Arapça pasajı okuyabilmeniz ya da en azından takip edebilmeniz gerekiyor.
Türkçe ilmî literatür kapsam dışı. Diyanet İslâm Ansiklopedisi, Ömer Nasuhi Bilmen'in ilmihali, Elmalılı tefsiri ya da Türkiye'deki akademik çalışmalar Qaf'ın kaynakları arasında değil. Bunları aramak için Qaf doğru araç değil.
Kitap adları İngilizce transliterasyonla yazılıyor. Etiketlerde "el-Fıkhu'l-İslâmî" yerine "al-Fiqh al-Islami" görüyorsunuz. Türk okuyucu için küçük ama alışılması gereken bir fark.
Türkçe cevabın ayrıntısını kontrol edin. Türkçe metin Arapça kaynaktan çevrilip özetlendiği için ince bir hüküm farkı çeviri sırasında kayabilir. Önemli bir konuda Arapça aslı mutlaka okuyun.

İslami ilimler için nasıl faydalı olur?

İlahiyat öğrencisi için: Bir ödeve başlarken konunun hangi kitaplarda geçtiğini bulmak, mezhepler arası mukayeseyi hızlıca görmek ve sonra asıl kitaplara yönelmek için.
Araştırmacı için: Şamile'nin binlerce cildini kelime kelime taramak yerine meseleyi anlatarak aramak, ilgili pasajları bir arada görmek için.
İmam, vaiz ve öğretmen için: Vaazda kullanılacak bir hadisin derecesini ve tahricini kontrol etmek, meşhur ama zayıf sözleri ayıklamak için.
Arapçası orta seviyede olan okuyucu için: Önce Türkçe özeti okuyup sonra Arapça pasajı açmak, metni anlamayı kolaylaştırıyor. Bu, Arapça okuma pratiği için de iyi bir yol.

Kaynak bulmak için Qaf'ı nasıl kullanmalı?

Denemelerimizden çıkardığımız birkaç pratik öneri:

Soruyu kaynak isteyerek sorun. "X konusunda mezhepler ne diyor, kaynaklarıyla" ya da "Şu hadisin derecesi ve tahrici nedir" gibi kalıplar en iyi sonucu verdi.
Okuma listesi isteyin. "Bu konuda okunacak klasik eserler hangileri, nereden başlamalıyım" sorusu literatür taramasında çok işe yarıyor.
Arapça terimi ekleyin. Biliyorsanız terimin Arapçasını da yazmak (kunût, tahric, âdâbü't-taleb gibi) aramayı daraltıyor.
Etikete tıklayın, pasajı okuyun. Qaf'ın asıl değeri burada. Cevabı değil, cevabın dayandığı metni okuyun.
Atıf yapacaksanız kitaba gidin. Ödevde ya da makalede Qaf'ı değil, Qaf'ın gösterdiği kitabı; cilt ve sayfasını matbu nüshadan ya da Şamile'den kontrol ederek gösterin.

Sınırları

Fetva makamı değil. Qaf görüşleri ve kaynakları gösteriyor, size özel bir hüküm vermiyor. Kişisel meseleleriniz için ehil bir âlime danışın. Ekip de aynı şeyi söylüyor.
Kütüphanesi sınırlı. Şamile büyük ama ekibin kendi tahminine göre İslami literatürün küçük bir kısmı. Burada olmayan bir eser hakkında Qaf ya sessiz kalır ya da başka kitapların anlattıklarını aktarır.
Klasik ve çağdaş kaynaklar karışık. Aynı cevapta bir klasik fıkıh kitabıyla bir fetva sitesi yan yana çıkabiliyor. Hangisine ne kadar ağırlık vereceğiniz sizin elinizde.
Ücretsiz kullanım kısıtlı. Üye olmadan birkaç soru sorulabiliyor. App Store'daki fiyatlara göre Pro aboneliği aylık 19,99, yıllık 99,99 dolar; Max aboneliği aylık 49,99, yıllık 239,99 dolar. Ücretsiz planın günlük sınırını sitede açıkça bulamadık.

Sonuç

Qaf, gördüğümüz İslami yapay zekâ araçları arasında en önemli şeyi doğru yapan bir araç: Ne söylediğini nereden aldığını gösteriyor ve o sayfayı açmanıza izin veriyor. Kaynak bulmak, bir hadisin durumunu kontrol etmek ya da bir konuda okuma listesi çıkarmak için ciddi zaman kazandırıyor. Türkçe soruları iyi anlıyor ve Türkçe cevapları da düzgün. Fakat Türkçe ilmî literatürü bilmiyor ve kaynaklarını kontrol etmek için Arapçaya ihtiyaç duyuyorsunuz.

Bize göre Qaf'ı bir âlim ya da bir kitap yerine değil, kütüphanede size doğru rafı gösteren yardımcı bir rehber gibi kullanmak gerekiyor. Rafı gösterdikten sonra kitabı açıp okumak yine bize düşüyor.

👉 Qaf'ı denemek için: qaf.ai

Bu yazıda yararlandığımız kaynaklar

Denemeler 19 Ekim 2026'da qaf.ai web sürümünde, üye olmadan yapıldı. Yazıdaki gözlemler o günkü sürüme aittir.

İslami Araştırmalarda Kaynak Referanslarıyla Yardımcı Yapay Zekâ: Qaf'ı Denedik!